De Braziliaanse vlag: betekenis en sterren

Het ontwerp in het kort

De vlag bestaat uit vier delen: een groen rechthoekig veld, een gele ruit, een blauwe cirkel als hemelbol en een witte band met in groene letters Ordem e Progresso. De maten liggen precies vast in de vlaggenwet (Lei 5.700 van 1971). Je verdeelt de hoogte in 14 gelijke delen, ‘modules’; de vlag is dan 20 modules lang. De punten van de ruit liggen 1,7 module van de rand, de cirkel heeft een straal van 3,5 module en de sterren komen in vijf vaste maten voor. Beide kanten van de vlag moeten precies gelijk zijn: de achterkant mag geen spiegelbeeld van de voorkant zijn.

Het idee voor de vlag kwam van Raimundo Teixeira Mendes, de leider van de positivisten in Brazilië. Hij werkte samen met Miguel Lemos en met Manuel Pereira Reis, hoogleraar sterrenkunde aan de Escola Politécnica in Rio. De schilder Décio Villares maakte de tekening. Ze gingen bewust uit van de vlag van het keizerrijk, ontworpen door de Franse schilder Jean-Baptiste Debret, die al een groen veld met een gele ruit had. In het midden maakte het keizerlijke wapen plaats voor de sterrenhemel. Meer over de dag zelf lees je bij de Dag van de Republiek.

Wat betekenen de kleuren?

Op school leren Braziliaanse kinderen vaak dat groen staat voor de bossen, geel voor het goud, blauw voor de lucht en wit voor vrede. Dat is een mooie, maar latere volksuitleg: de officiële teksten geven de kleuren geen betekenis. Groen en geel zijn overgenomen uit de keizerlijke vlag. Traditioneel verbindt men ze met de vorstenhuizen van keizer Pedro I (Bragança, groen) en zijn vrouw Leopoldina (Habsburg-Lotharingen, geel).

Wat wel vaststaat: groen en geel zijn de nationale kleuren bij uitstek. Je ziet ze op elk shirt van de Seleção, en Brazilianen noemen hun vlag liefkozend auriverde (‘goud-groen’), een woord dat bekend werd door de dichter Castro Alves.

Wat betekent Ordem e Progresso?

Ordem e Progresso betekent ‘orde en vooruitgang’. De spreuk komt uit het positivisme van de Franse filosoof Auguste Comte, dat veel aanhang had onder de republikeinse officieren en intellectuelen van 1889. Zijn volledige motto luidde vrij vertaald: ‘liefde als beginsel, orde als basis, vooruitgang als doel’. Op de vlag kwamen alleen orde en vooruitgang te staan. Dat de liefde verdween, is in Brazilië af en toe nog onderwerp van discussie.

Voor de ontwerpers paste de spreuk bij de nieuwe republiek: een staat die zich wilde vernieuwen, met wetenschap en ordelijk bestuur als basis. Lees meer over die periode bij de geschiedenis van Brazilië.

De sterrenhemel van 15 november 1889

De blauwe bol is geen willekeurige sterrenhemel. Volgens de vlaggenwet tonen de sterrenbeelden de hemel boven de stad Rio de Janeiro om half negen in de ochtend van 15 november 1889, de dag van de uitroeping van de republiek. Het Zuiderkruis (Cruzeiro do Sul) staat in het midden.

Opvallend is dat de hemel gespiegeld is. De wet schrijft voor dat de sterren getekend zijn alsof je van buiten de hemelbol kijkt, niet zoals je ze vanaf de aarde ziet. Je herkent dat aan het Zuiderkruis: aan de hemel staat de kleine ster Intrometida rechts, op de vlag links. Omdat beide kanten van de vlag gelijk moeten zijn, zie je ook op de achterkant de gespiegelde hemel.

De sterren hebben vijf maten. De grootste staan voor de helderste sterren, zoals Sirius en Canopus, maar de maten volgen de helderheid niet precies. De kleinste ster op de vlag is Sigma Octantis, de zwakke ster vlak bij de zuidelijke hemelpool. Ze staat voor het Federaal District: zoals de sterren om de hemelpool draaien, liggen de deelstaten om de hoofdstad.

Welke ster hoort bij welke deelstaat?

De 27 sterren komen uit negen sterrenbeelden. Vaak horen de sterren van één sterrenbeeld bij buurstaten: het Zuiderkruis bij het zuidoosten en Bahia, de Schorpioen bij het noordoosten en de Zuiderdriehoek bij het zuiden. Klik op een deelstaat voor meer over die staat.

De officiële indeling staat als tekening in de bijlage bij Lei 8.421 van 1992. De tabel volgt die indeling zoals sterrenkundigen en vlaggenkenners haar beschrijven; de namen van de sterren zijn de gangbare internationale namen.

Waarom staat Spica boven de band?

Spica, de helderste ster van de Maagd, is de enige ster boven de witte band. Ze staat voor Pará, in 1889 de grootste deelstaat met grondgebied ten noorden van de evenaar. De witte band wordt daarom vaak uitgelegd als de evenaar: wat erboven ligt, hoort bij het noordelijk halfrond. Er is wel eens voorgesteld om de sterren van Pará en het Federaal District te ruilen, zodat de hoofdstad de opvallendste plek krijgt, maar de vlag is niet veranderd.

Hoeveel sterren had de vlag vroeger?

De eerste vlag van 1889 had 21 sterren: twintig voor de toenmalige deelstaten en één voor de hoofdstad, het Município Neutro rond Rio. Sindsdien zijn alleen sterren toegevoegd of verplaatst; het ontwerp zelf is gebleven.

• 1960: de hoofdstad verhuisde naar Brasília en de stad Rio werd de deelstaat Guanabara. Die kreeg de ster Alphard uit de Waterslang.
• 1968: Acre, sinds 1962 een deelstaat, kreeg een ster (γ Hydrae). Lei 5.443 van dat jaar paste de vlag aan.
• Jaren zeventig: Guanabara ging op in de deelstaat Rio de Janeiro, en Mato Grosso werd gesplitst. Alphard staat sindsdien voor Mato Grosso do Sul.
• 1992: met Lei 8.421 kwamen de sterren van Amapá, Rondônia, Roraima en Tocantins erbij. Sindsdien zijn het er 27.

De wet regelt ook de toekomst. Komt er een deelstaat bij, dan krijgt die een ster uit dezelfde hemel van 1889, op een plek die het ontwerp niet verstoort. Verdwijnt een deelstaat, dan gaat zijn ster eraf; bij een samenvoeging blijft één ster over.

Regels: zo ga je met de vlag om

De vlag mag bij elke uiting van vaderlandsliefde worden gebruikt, officieel of privé, maar de wet stelt wel regels.

• Hijsen en strijken. Normaal gaat de vlag om 8 uur omhoog en om 18 uur omlaag. Blijft hij ’s nachts hangen, dan moet hij verlicht zijn.
• Met andere vlaggen. Hangen er meer vlaggen, dan bereikt de Braziliaanse als eerste de top en komt hij als laatste omlaag.
• Niet veranderen. Je mag de vorm, kleuren, verhoudingen of spreuk niet aanpassen en er geen tekst op zetten. Ook een vlag in slechte staat tonen mag niet.
• Niet als kleding of versiering. De wet noemt het gebruik als kleding, gordijn of tafelkleed respectloos, net als de vlag op etiketten of verpakkingen van producten.
• Versleten vlaggen lever je in bij een eenheid van het leger. Ze worden op de Dag van de Vlag met een vaste ceremonie verbrand.

In de praktijk zie je de vlag overal: in stadions, op het strand, bij demonstraties en tijdens het carnaval, vaak ook als cape om de schouders, ook al noemt de wet gebruik als kleding respectloos.

Waar en wanneer zie je de vlag op zijn mooist?

• Praça dos Três Poderes, Brasília. Op het plein tussen het Congres, het presidentieel paleis en het Hooggerechtshof in Brasília wappert volgens de wet altijd een grote vlag aan een speciale mast. Op de eerste zondag van elke maand wordt hij met een plechtigheid vervangen; de nieuwe vlag gaat eerst omhoog, daarna pas komt de oude omlaag.
• 7 september. Op Onafhankelijkheidsdag hangen overal vlaggen en trekt het nationale défilé over de Esplanada dos Ministérios in Brasília.
• 19 november, Dag van de Vlag. Op de Dia da Bandeira gaat de vlag niet om 8 uur maar om 12 uur ’s middags omhoog, met plechtigheden op scholen en in kazernes. Het is geen vrije dag. Vier dagen eerder is het wel een vrije dag: zie de Dag van de Republiek en het overzicht van feestdagen in Brazilië.
• Tijdens een WK. Bij wedstrijden van de Seleção hangen vlaggen aan huizen, auto’s en kraampjes; dan zie je de auriverde het meest.