Onafhankelijkheidsdag op 7 september: de Grito do Ipiranga en de feestdag

De aanloop: van hofstad naar breuk met Lissabon

De weg naar 7 september begint in 1808. In dat jaar kwam de Portugese koninklijke familie met het hof naar Rio de Janeiro. Brazilië was daarmee ineens het hart van het rijk, en het land ontwikkelde zich snel. Meer over die periode lees je bij de geschiedenis van Brazilië.

In 1820 brak in Porto een revolutie uit tegen het absolute koningschap. Het nieuwe parlement in Lissabon, de Cortes, wilde de koning terug. In 1821 moest João VI terugkeren naar Portugal. Zijn zoon Pedro bleef als prins-regent in Rio. Lissabon wilde Brazilië daarna weer als kolonie besturen en eiste dat ook Pedro naar Portugal kwam. In januari 1822 weigerde hij dat openlijk. Die dag heet het Dia do Fico, naar het woord fico: ‘ik blijf’.

Daarna groeide de kloof snel. In juni 1822 riep Pedro een eigen Braziliaanse grondwetgevende vergadering bijeen. Eind augustus kwamen er nieuwe bevelen uit Lissabon. Op 2 september adviseerde de staatsraad in Rio, voorgezeten door zijn vrouw Leopoldina, om definitief met Portugal te breken. Pedro zelf was op dat moment op reis in São Paulo.

7 september 1822: de Grito do Ipiranga

Pedro was in augustus 1822 naar São Paulo gereisd om onrust in de provincie te sussen. Op 5 september ging hij naar de havenstad Santos. Op de terugweg, in de namiddag van 7 september, haalden twee koeriers hem in. Ze brachten post uit Rio mee: brieven van Leopoldina en van zijn adviseur José Bonifácio, en de nieuwe eisen van de Cortes. Lissabon beval hem naar Portugal terug te keren en wilde Bonifácio laten vervolgen.

Het gezelschap stond toen op een heuvel bij de beek Ipiranga. De ooggetuigen vertellen het verhaal elk iets anders. Volgens pater Belchior Pinheiro, die meereisde, was Pedro woedend, verscheurde hij de brieven en verklaarde hij dat Brazilië voortaan los van Portugal stond. Een officier van zijn erewacht noteerde dat hij Independência ou Morte (‘onafhankelijkheid of de dood’) tot leus uitriep. Dat moment heet sindsdien de Grito do Ipiranga.

Dezelfde avond verscheen Pedro in het theater van São Paulo met een gouden insigne met die woorden. Op 10 september reisde hij terug naar Rio. Daar werd hij op 12 oktober 1822 tot keizer uitgeroepen, als Pedro I, en op 1 december werd hij gekroond. Portugal legde zich er pas in 1825 bij neer. In dat jaar erkende het de onafhankelijkheid, in het eerste verdrag tussen beide landen.

Bahia en de Dois de Julho

Niet overal ging de overgang vanzelf. In Bahia hielden Portugese troepen stand in Salvador. Pas in juli 1823 waren ze verslagen en verdreven. Daarom heeft Bahia een eigen onafhankelijkheidsdag: de Dois de Julho (2 juli). Dan trekt een grote optocht van de wijk Lapinha door het historische centrum naar het Campo Grande. Voorop gaan de beelden van de caboclo en de cabocla, een inheemse man en vrouw. Ze staan voor het volk dat de onafhankelijkheid bevocht. Ook heldinnen als Maria Quitéria, die zich als soldaat vermomde, en Maria Felipa, die met vissers Portugese schepen bij Itaparica in brand stak, worden dan herdacht. Meer over de stad lees je bij Salvador.

Van gebeurtenis tot feestdag en schilderij

7 september hoort bij de vaste nationale feestdagen (feriados nacionais) die in Lei 662 uit 1949 staan, samen met onder meer 1 januari, 1 mei, 15 november en 25 december. Het volledige overzicht staat bij feestdagen in Brazilië.

Het beeld dat elke Braziliaan van die dag kent, ontstond pas veel later. Het is het schilderij Independência ou Morte van Pedro Américo: Pedro te paard met geheven zwaard, omringd door ruiters op de heuvel. Het doek uit 1888 is bijna 32 vierkante meter groot en werd gemaakt voor de grote zaal van het nieuwe monumentgebouw in Ipiranga. Het is een geïdealiseerd beeld, geen verslag. Zoals hierboven bleek, geven zelfs de ooggetuigen verschillende versies van wat Pedro precies riep.

In 1972, honderdvijftig jaar na de Grito, keerde Pedro I zelf terug naar de plek. Zijn stoffelijk overschot werd uit Portugal overgebracht en op 7 september van dat jaar met alle eer bijgezet in de Cripta Imperial, bij de beek Ipiranga.

Zo wordt 7 september nu gevierd

7 september is een dag van vlaggen, fanfares en défilés. Het belangrijkste is het desfile cívico-militar, het burgerlijk-militaire défilé, op de Esplanada dos Ministérios in Brasília: de brede as langs de ministeries. De president neemt het défilé af, met de minister van Defensie en de commandanten van leger, marine en luchtmacht. Er trekken eenheden van de strijdkrachten voorbij, maar ook de brandweer, muziekkorpsen en scholieren uit het Federaal District. Het défilé begint in de ochtend en duurt ongeveer twee uur. Het slot is voor de Esquadrilha da Fumaça, het demonstratieteam van de luchtmacht dat met rookpluimen figuren in de lucht vliegt. In 2023 schatte de regering het publiek op zo’n 30.000 mensen.

Ook andere steden houden een défilé, met schoolklassen, veteranen, politie en brandweer. In São Paulo vindt het plaats in het Sambódromo do Anhembi, de paradebaan die vooral bekend is van het carnaval. De toegang is gratis. In 2025 liepen er volgens de gemeente zo’n 5.800 mensen mee, onder wie ongeveer 2.500 scholieren en leden van maatschappelijke organisaties.

Op veel gebouwen hangt die dag de groen-gele vlag. Over de betekenis ervan lees je meer bij de Braziliaanse vlag.

Waar je het verhaal van 7 september ziet

• Museu do Ipiranga, São Paulo. Het statige gebouw in de wijk Ipiranga werd tussen 1885 en 1890 gebouwd als monument voor de onafhankelijkheid. Sinds 1895 zit er een museum in, dat nu bij de Universiteit van São Paulo hoort. Na negen jaar sluiting en een grote restauratie ging het in september 2022, tweehonderd jaar na de Grito, weer open. In de Salão Nobre, de grote zaal, hangt het schilderij van Pedro Américo, al sinds de opening in 1895.
• Parque da Independência en Cripta Imperial. Voor het museum ligt het Parque da Independência, met een Franse tuin. In hetzelfde park staat het Monumento à Independência. In de Cripta Imperial onder het monument rust Pedro I.
• Esplanada dos Ministérios, Brasília. Op gewone dagen een rustige as tussen de ministeries; op 7 september het decor van het nationale défilé.
• Salvador op 2 juli. Wie begin juli in Bahia is, kan de optocht van de Dois de Julho zien, van de Lapinha naar het Campo Grande.

Praktisch: lang weekend, défilés en drukte

• Vrije dag. Banken, overheidsdiensten en veel kantoren zijn dicht. Winkelcentra, restaurants en toeristische attracties zijn vaak wel open, soms met kortere openingstijden.
• Reken op een feriadão. Zo heet een lang weekend. Valt 7 september op een dinsdag of donderdag, dan nemen veel Brazilianen er een brugdag bij. Zie hieronder op welke dag de feestdag de komende jaren valt.
• Drukte onderweg. In een lang weekend trekken veel Brazilianen naar de kust en naar weekendbestemmingen rond de grote steden. Boek je overnachting op tijd en reken op volle wegen en busstations aan het begin en eind van het weekend. Lees meer bij vervoer.
• Een défilé bijwonen. Kom ruim op tijd: rond de route zijn straten afgezet en er zijn toegangscontroles. Neem water, zonnebrand en een hoed mee.
• Musea. Op feestdagen kunnen openingstijden afwijken. Kijk voor het Museu do Ipiranga vooraf op de site voor tijden en tickets.
• Weer. Begin september is in Brasília en het binnenland meestal het einde van het droge seizoen: zonnig, warm overdag en een droge lucht. Meer daarover bij de beste reistijd.