Geschiedenis van Brazilië in hoofdlijnen

Vóór 1500: de eerste bewoners

Lang voordat de Portugezen aankwamen, woonden er al duizenden jaren mensen in het gebied dat nu Brazilië heet. Langs de kust leefden vooral Tupi-sprekende volken, in het binnenland en het Amazonegebied talloze andere groepen, elk met een eigen taal, landbouw (vooral maniok) en handelsnetwerken. Hoeveel mensen er rond 1500 woonden, weet niemand precies; de schattingen lopen sterk uiteen. Zeker is dat hun aantal daarna sterk daalde door geweld, dwangarbeid en vooral Europese ziekten.

Hun invloed hoor en proef je nog overal: in plaatsnamen als Ipanema, Itamaracá en Paraíba, en in de vele gerechten op basis van maniok (mandioca), zoals farofa en tapioca. Bij de volkstelling van 2022 noemden ongeveer 1,7 miljoen Brazilianen zich inheems, verdeeld over 391 volken die samen 295 talen spreken. Meer daarover bij de taal in Brazilië.

Portugese kolonie: brazielhout, suiker en slavernij

In april 1500 ging de Portugese vloot van Pedro Álvares Cabral aan land aan de kust van het huidige Bahia. De eerste decennia draaide het om pau-brasil (brazielhout), dat een rode verfstof leverde en het land zijn naam gaf. Om de lange kust te bezetten, verdeelde de Portugese kroon het land in erfelijke kapiteinschappen (capitanias). Toen dat grotendeels mislukte, stichtte de eerste gouverneur-generaal, Tomé de Sousa, in 1549 Salvador als hoofdstad.

Het economische hart werd suiker. Vooral in Pernambuco en Bahia verrezen engenhos: suikermolens met plantages eromheen. Olinda groeide uit tot een rijke suikerstad. Het zware werk deden eerst inheemse dwangarbeiders en al snel tot slaaf gemaakte Afrikanen. Brazilië werd de grootste bestemming van de trans-Atlantische slavenhandel: tot ver in de negentiende eeuw werden er miljoenen mensen naartoe verscheept. Die geschiedenis bepaalt tot vandaag de bevolking, de cultuur en de ongelijkheid in het land.

Er was ook verzet. Gevluchte tot slaaf gemaakten stichtten quilombos, eigen gemeenschappen in het binnenland. De grootste was Palmares, in de bergen van het huidige Alagoas. Het hield bijna een eeuw stand; de leider Zumbi werd op 20 november 1695 gedood. Die dag is nu een nationale feestdag: zie Dia da Consciência Negra.

Nederlands-Brazilië (1630–1654)

In de zeventiende eeuw wilde de Republiek der Nederlanden een deel van de winstgevende suikerhandel. Portugal viel toen onder de Spaanse kroon, de vijand in de Tachtigjarige Oorlog, en dus waren Portugese koloniën een doelwit. De West-Indische Compagnie (WIC) veroverde in 1624 Salvador, maar raakte de stad een jaar later alweer kwijt. In 1630 volgde een geslaagde aanval op Pernambuco: Olinda en Recife vielen in Nederlandse handen. Olinda werd geplunderd en in brand gestoken; Recife, met zijn beschutte haven, werd het centrum van Nieuw-Holland.

Johan Maurits en Mauritsstad

De bekendste bestuurder was Johan Maurits van Nassau-Siegen. Hij vertrok in oktober 1636 en was tot 1644 gouverneur-generaal. Op het eiland Antônio Vaz liet hij een nieuwe stad aanleggen, Mauritsstad (in het Portugees Cidade Maurícia), met paleizen, tuinen en een brug naar Recife. Hij nam schilders als Frans Post en Albert Eckhout mee, en geleerden als Willem Piso en Georg Marcgraf. Hun werk is het vroegste uitgebreide Europese beeld van het Braziliaanse landschap, de mensen, planten en dieren. Er gold een relatief grote godsdienstvrijheid, waardoor in Recife een bloeiende Joodse gemeenschap ontstond.

Daar staat tegenover dat de kolonie op slavernij draaide. Onder Johan Maurits veroverde de WIC Portugese slavenforten in West-Afrika, en volgens onderzoek van het Mauritshuis werden tijdens zijn bestuur minstens 24.000 Afrikanen als slaaf naar Nederlands-Brazilië gebracht. Zijn woning in Den Haag, het huidige Mauritshuis, kreeg de spotnaam ‘Suikerpaleis’. Het beeld van Johan Maurits is de laatste jaren dan ook sterk veranderd: van verlichte vorst naar omstreden koloniaal bestuurder.

Het einde van Nieuw-Holland

Na zijn vertrek kwamen Portugese planters in 1645 in opstand. Na nederlagen bij de heuvels van Guararapes (1648 en 1649) werden de Nederlanders in Recife ingesloten. Op 26 januari 1654 tekenden ze de overgave in de Campina do Taborda, net buiten de stad. In 1661 legde de Republiek zich in het Verdrag van Den Haag definitief neer bij het verlies, in ruil voor een schadevergoeding.

Wat je er nu nog van ziet

• Recife: in de Rua do Bom Jesus staat de Kahal Zur Israel, op de plek van de synagoge uit de Nederlandse tijd die geldt als de eerste van het Amerikaanse continent; nu een Joods cultureel centrum. Het Forte das Cinco Pontas staat op de plek van het Nederlandse Fort Frederik Hendrik (1630) en huisvest het stadsmuseum. Het Instituto Ricardo Brennand heeft een van de grootste verzamelingen schilderijen van Frans Post. Zie de gids voor Recife.
• Olinda: de stad die de Nederlanders verwoestten, werd door de Portugezen herbouwd. Het koloniale centrum staat sinds 1982 op de Werelderfgoedlijst van UNESCO. Zie de gids voor Olinda.
• Fort Orange op Itamaracá: op dit eiland ten noorden van Recife bouwde de WIC in 1631 een fort van aarde. Wat je nu ziet, is grotendeels de stenen herbouw door de Portugezen vanaf 1696, maar de naam Forte Orange is gebleven. Meer over de omgeving bij Pernambuco.

Goud, het hof en de onafhankelijkheid (1690–1823)

Eind zeventiende eeuw vonden bandeirantes, expeditieleiders uit São Paulo, goud in het binnenland van het huidige Minas Gerais. Er volgde een echte goudkoorts: tienduizenden gelukzoekers en tot slaaf gemaakte arbeiders trokken de bergen in, en stadjes als Vila Rica, het huidige Ouro Preto, werden schatrijk. De barokke kerken die je daar ziet, zijn met dat goud gebouwd. Omdat het goud via Rio de Janeiro werd verscheept, verhuisde de hoofdstad in 1763 van Salvador naar Rio.

De zware belastingen op het goud zorgden voor onvrede. In 1789 werd in Minas Gerais een samenzwering tegen het Portugese gezag ontdekt, de Inconfidência Mineira. Een van de leiders, Joaquim José da Silva Xavier, bijgenaamd Tiradentes, werd op 21 april 1792 in Rio opgehangen. Ook die dag is nu een feestdag: zie Dia de Tiradentes.

In 1808 vluchtte het Portugese hof voor de troepen van Napoleon naar Brazilië. Rio werd daarmee de hoofdstad van het hele Portugese rijk, en in 1815 kreeg Brazilië dezelfde status als Portugal. In 1821 moest koning João VI terugkeren naar Lissabon; zijn zoon Pedro bleef achter als regent. Toen Lissabon Brazilië weer als kolonie wilde besturen, verklaarde Pedro op 7 september 1822 bij de beek Ipiranga in São Paulo het land onafhankelijk. Op 12 oktober werd hij uitgeroepen tot keizer Pedro I. Niet overal ging dat vanzelf: in Bahia werden de Portugese troepen pas in juli 1823 verdreven. Portugal erkende de onafhankelijkheid in 1825. Het hele verhaal lees je bij Onafhankelijkheidsdag.

Keizerrijk, afschaffing van de slavernij en de republiek

Brazilië bleef na de onafhankelijkheid een monarchie. Onder keizer Pedro II, die van 1840 tot 1889 regeerde, werd koffie het belangrijkste exportproduct. De plantages in de Paraíba-vallei en later in São Paulo dreven nog steeds op slavenarbeid (meer bij Braziliaanse koffie). Onder internationale druk en door een sterke binnenlandse beweging tegen de slavernij werd die stap voor stap ingeperkt, tot prinses Isabel op 13 mei 1888 de Lei Áurea (‘Gouden Wet’) ondertekende. Brazilië was daarmee het laatste onafhankelijke land van Amerika dat de slavernij afschafte.

Anderhalf jaar later, op 15 november 1889, zette maarschalk Deodoro da Fonseca in Rio met troepen de regering af, en dezelfde dag werd de republiek uitgeroepen. Keizer Pedro II moest met zijn familie het land verlaten. Vier dagen later werd de nieuwe vlag met Ordem e Progresso vastgesteld. Meer over die dagen bij de Dag van de Republiek.

In de ‘Oude Republiek’ (1889–1930) wisselden de machtige deelstaten São Paulo en Minas Gerais elkaar grotendeels af aan de macht: de zogenoemde café com leite-politiek (‘koffie met melk’). Intussen kwamen miljoenen immigranten uit Europa en later ook Japan naar het zuiden en zuidoosten. Hun sporen zie je bijvoorbeeld in de Japanse wijk Liberdade in São Paulo.

Vargas, Brasília en de militaire dictatuur (1930–1985)

In oktober 1930 greep Getúlio Vargas na een gewapende opstand de macht. Hij voerde arbeidswetten in en stimuleerde de industrie, maar regeerde van 1937 tot 1945 als dictator in zijn Estado Novo (‘Nieuwe Staat’). In 1951 keerde hij via verkiezingen terug; midden in een politieke crisis maakte hij op 24 augustus 1954 in het presidentiële paleis in Rio een einde aan zijn leven.

President Juscelino Kubitschek liet daarna in het binnenland een compleet nieuwe hoofdstad bouwen, ontworpen door stedenbouwkundige Lúcio Costa en architect Oscar Niemeyer. Op 21 april 1960 werd Brasília ingehuldigd.

In de nacht van 31 maart op 1 april 1964 zette het leger president João Goulart af. Er volgden 21 jaar militair bewind, met censuur, vervolging, marteling en verdwijningen van tegenstanders, maar ook snelle economische groei en een oplopende buitenlandse schuld. Vanaf eind jaren zeventig ging het regime langzaam open. In 1984 eisten miljoenen mensen met de campagne Diretas Já (‘Directe verkiezingen nu’) het recht om zelf hun president te kiezen.

Democratie sinds 1985

In 1985 koos een kiescollege Tancredo Neves als eerste burgerpresident sinds 1964. Hij werd vlak voor zijn beëdiging ziek en overleed; vicepresident José Sarney nam het over. Op 5 oktober 1988 werd de huidige grondwet afgekondigd, en in 1989 kozen de Brazilianen voor het eerst sinds 1960 weer rechtstreeks een president. In een volksraadpleging op 21 april 1993 kozen ze voor de republiek en tegen een terugkeer van de monarchie.

Sindsdien kende het land hyperinflatie en stabilisatie (met de invoering van de real in 1994, zie geld in Brazilië), jaren van groei en armoedebestrijding, maar ook diepe politieke crises, waaronder afzettingsprocedures tegen presidenten in 1992 en 2016.

Brazilië is nu een federale republiek van 26 deelstaten en het Federaal District. Meer basisfeiten lees je in Brazilië in het kort, en een overzicht per landsdeel in de regio’s van Brazilië.

Geschiedenis op reis: waar begin je?

• Nederlandse tijd: combineer Recife en Olinda; ze liggen vlak bij elkaar. Itamaracá met Fort Orange is een dagtocht vanuit Recife.
• Koloniale hoofdstad en Afrikaanse wortels: het historische centrum van Salvador, met de Pelourinho.
• Goud en barok: Ouro Preto en de andere oude goudstadjes; ze staan in de roadtrip door Minas Gerais. Ook Paraty was een haven voor het goud.
• Keizerrijk en republiek: Rio de Janeiro, met het Paço Imperial en het Museu da República.
• Moderne hoofdstad: Brasília, gebouwd in een paar jaar tijd.
• Feestdagen: veel hoofdstukken uit deze geschiedenis zijn nu een vrije dag. Zie het overzicht van feestdagen in Brazilië.

Tijdlijn: jaartallen en waar je ze nu ziet