Dia de Tiradentes op 21 april: de feestdag en de man erachter

Wie was Tiradentes?

Tiradentes heette eigenlijk Joaquim José da Silva Xavier. Hij werd in 1746 geboren op een boerderij in de streek van São João del-Rei, in het goudland van Minas Gerais. Hij verloor jong zijn ouders en groeide op bij een peetoom die chirurgijn was; van hem leerde hij het praktische tandartsenwerk. Daar komt zijn bijnaam vandaan: tiradentes betekent ‘tandentrekker’.

Rijk werd hij er niet van. Hij was ook tropeiro (muilezeldrijver) en marskramer, die goederen vervoerde tussen Minas Gerais en Rio de Janeiro, en probeerde het in de goudwinning. Daarna ging hij in dienst bij het regiment dragonders van Minas Gerais. Verder dan alferes, de laagste officiersrang (vaandrig), kwam hij niet. Hij leidde een tijd een patrouille op de Caminho Novo, de weg waarlangs het goud naar de haven van Rio ging. Gefrustreerd omdat hij steeds werd gepasseerd voor promotie, vroeg hij in 1787 verlof aan.

Onderweg tussen Rio en Vila Rica, het huidige Ouro Preto, kwam hij in aanraking met ideeën over vrijheid en zelfbestuur, die door de Amerikaanse onafhankelijkheid in de lucht hingen. Hij praatte erover met iedereen die wilde luisteren. Historici zien hem daarom vooral als de man die de plannen naar de straat bracht, niet als de enige leider.

De Inconfidência Mineira: goud, belasting en verraad

De achtergrond is het goud. Portugal hief op alle goud uit Minas Gerais de quinto, een belasting van een vijfde. De kroon verwachtte daaruit elk jaar minstens honderd arrobas goud, zo’n 1.500 kilo. Haalde de streek dat niet, dan kon de kroon een derrama afkondigen: de gemeenteraden moesten het tekort dan bij de bevolking innen. Maar de goudmijnen raakten uitgeput en de achterstand liep op. Toen gouverneur Visconde de Barbacena in 1788 aantrad met de opdracht de achterstallige belasting te innen, sloeg de onrust om in een samenzwering.

Die samenzwering staat bekend als de Inconfidência Mineira: inconfidência betekent ontrouw aan de vorst. Er deden welgestelde Mineiros aan mee: dichters zoals Tomás Antônio Gonzaga en Alvarenga Peixoto, priesters zoals Carlos Correia de Toledo, en de commandant van de dragonders, Francisco de Paula Freire de Andrada. Er werd onder meer vergaderd in de Casa dos Contos in Vila Rica. Het plan: op de dag van de derrama in opstand komen en een republiek uitroepen. Op de vlag zou het Latijnse motto Libertas quae sera tamen komen (‘vrijheid, al is het laat’). Dat motto staat nu op de vlag van de deelstaat Minas Gerais.

Het liep anders. In maart 1789 schortte Barbacena de derrama op, en ongeveer tegelijk verraadde een van de samenzweerders, kolonel Joaquim Silvério dos Reis, het complot. Hij had grote schulden bij de kroon en kreeg die in ruil kwijtgescholden. Over de precieze volgorde van opschorting en verraad zijn historici het niet eens. Daarna volgden de arrestaties. Tiradentes was op dat moment in Rio en dook onder, maar op 10 mei 1789 werd hij daar opgepakt, in een huis aan de toenmalige Rua dos Latoeiros (nu de Rua Gonçalves Dias in het centrum).

Proces en terechtstelling op 21 april 1792

Het proces, de devassa, duurde bijna drie jaar. Tiradentes zat al die tijd vast in Rio, onder meer in de vesting op het Ilha das Cobras. Waar anderen de schuld van zich afschoven, nam hij in de verhoren de volle verantwoordelijkheid op zich. In het vonnis van 18 april 1792 werden elf samenzweerders ter dood veroordeeld. Koningin Maria I had echter al genade voorbereid: de straf van tien van hen werd omgezet in verbanning naar Portugese bezittingen in Afrika. Alleen Tiradentes kreeg geen gratie.

Op 21 april 1792 werd hij in Rio de Janeiro opgehangen, op het toenmalige Campo da Lampadosa, in de buurt van de huidige Praça Tiradentes. Het vonnis was bedoeld als afschrikwekkend voorbeeld, en dat zie je aan wat er daarna met zijn lichaam gebeurde:

• Het hoofd ging naar Vila Rica en werd daar op een hoge paal gezet op het centrale plein, ‘tot de tijd het verteert’. Later verdween het; het is nooit teruggevonden.
• Het lichaam werd in vieren gehakt. De delen werden op palen gezet langs de weg naar Minas Gerais, onder meer bij Varginha en Cebolas, plaatsen waar hij volgens het vonnis opruiende praatjes had verspreid.
• Zijn huis in Vila Rica moest worden afgebroken en de grond met zout bestrooid, zodat er nooit meer gebouwd zou worden.
• Zijn nakomelingen werden eerloos (infames) verklaard en zijn bezittingen verbeurd.

Van verrader tot nationale held, en een feestdag

In de koloniale tijd en onder het keizerrijk gold Tiradentes officieel als verrader. Dat veranderde met de republiek. Toen keizer Pedro II op 15 november 1889 was afgezet, zochten de republikeinen een eigen held, en de tandentrekker die voor een republiek was gestorven, paste perfect. Al op 14 januari 1890 riep de voorlopige regering bij decreet (Decreto 155-B) 21 april uit tot nationale feestdag, gewijd aan de voorlopers van de Braziliaanse onafhankelijkheid. Meer over die periode lees je bij de geschiedenis van Brazilië.

Ook de schilders hielpen mee. Pedro Américo schilderde in 1893 Tiradentes esquartejado (‘Tiradentes gevierendeeld’), en hij en andere kunstenaars gaven hem lang haar, een baard en een wit gewaad: een beeld dat bewust aan Christus doet denken. Historisch is dat weinig betrouwbaar, maar het is het beeld dat nu in elk schoolboek staat. Sinds een decreet uit 1966 geldt het standbeeld voor het oude gebouw van de federale Kamer van Afgevaardigden in Rio als het officiële model voor zijn beeltenis.

Daarna volgden de wetten. In 1946 werd 21 april ook de dag van de militaire en de burgerpolitie, met Tiradentes als hun patroon. Bij Lei 4.897 van 9 december 1965, onder het militaire bewind van Castello Branco, werd hij uitgeroepen tot patrono cívico da Nação Brasileira (burgerlijk beschermheer van de Braziliaanse natie). En bij Lei 7.919 van 1989 werd zijn naam als eerste opgenomen in het Livro dos Heróis da Pátria, het ‘boek van de helden van het vaderland’ in het Panteão da Pátria in Brasília.

Dia de Tiradentes is een van de tien nationale feestdagen (feriados nacionais) van Brazilië; het overzicht staat bij feestdagen in Brazilië. De dag gaat terug op het decreet van 1890, maar verdween in de twintigste eeuw twee keer van de lijst. Na de laatste schrapping in 1949 maakte Lei 1.266 van 8 december 1950 er weer een nationale feestdag van. Sinds Lei 10.607 van 2002 staat 21 april samen met de andere vaste feestdagen in de algemene feestdagenwet.

Het is een echte feriado: banken, overheidsdiensten en veel kantoren zijn dicht. In het hele land zijn er herdenkingen, vaak met militaire en politie-eenheden. Feestelijk in carnavalsstijl is het niet; de meeste Brazilianen gebruiken de dag vooral voor een lang weekend.

21 april in Ouro Preto en Brasília

Nergens is 21 april zo belangrijk als in Ouro Preto, het vroegere Vila Rica waar de samenzwering werd beraamd. Volgens de grondwet van Minas Gerais (art. 256) is 21 april de data magna, de belangrijkste dag van de deelstaat, en wordt de hoofdstad die dag symbolisch van Belo Horizonte naar Ouro Preto verplaatst. De gouverneur en de staatsregering zijn dan in Ouro Preto.

Hoogtepunt is de uitreiking van de Medalha da Inconfidência, de onderscheiding die gouverneur Juscelino Kubitschek in 1952 instelde. Elk jaar op 21 april krijgen personen en instellingen in Ouro Preto de medaille in vier graden; de hoogste, de Grande Colar, is voor staatshoofden en leiders van de staatsmachten. Rond de Praça Tiradentes zijn er ceremonies met militaire eenheden.

Dezelfde Kubitschek, inmiddels president, koos 21 april ook voor een ander groot moment: op 21 april 1960 werd Brasília ingehuldigd als nieuwe hoofdstad van Brazilië. Dat die datum samenvalt met de dag van Tiradentes, was geen toeval. Daardoor is 21 april in Brasília ook de verjaardag van de stad; meer daarover bij stichtingsdagen van Braziliaanse steden.

Waar je het verhaal van Tiradentes ziet

• Museu da Inconfidência, Ouro Preto. Het museum zit in het voormalige stadhuis en de gevangenis (Casa de Câmara e Cadeia) aan de Praça Tiradentes en opende in 1944. De collectie van zo’n vierduizend stukken vertelt het verhaal van Vila Rica en de samenzwering. In het Panteão dos Inconfidentes liggen de stoffelijke resten van zestien samenzweerders, onder wie de dichter Tomás Antônio Gonzaga.
• Praça Tiradentes, Ouro Preto. Het grote plein tussen het museum en het oude gouverneurspaleis. Op de plek waar in 1792 de paal met het hoofd stond, staat nu zijn monument: een hoge granieten zuil met een bronzen beeld, ingehuldigd op 21 april 1894.
• Tiradentes, Minas Gerais. Het koloniale stadje vlak bij São João del-Rei heette vroeger São José del-Rei. Kort na het uitroepen van de republiek, in december 1889, kreeg het de naam van de held uit deze streek. Met zijn barokke kerken en kinderkopjes is het nu een van de geliefdste historische stadjes van Minas Gerais.
• Praça Tiradentes, Rio de Janeiro. Het plein in het centrum van Rio ligt vlak bij de plek waar hij werd opgehangen en kreeg na het einde van het keizerrijk zijn naam. Een ironisch detail: midden op het plein staat sinds 1862 het ruiterstandbeeld van keizer Pedro I, en dat is er nooit weggehaald.

Praktisch: lang weekend en drukte in Minas Gerais

• Reken op een feriadão. Valt 21 april op een dinsdag of donderdag, dan maken veel Brazilianen er met een brugdag een lang weekend van. Het datablok op deze pagina laat zien op welke dag de feestdag dit jaar en volgend jaar valt.
• Drukte in de historische steden. Ouro Preto, Tiradentes en de andere koloniale stadjes van Minas Gerais trekken in zo’n lang weekend veel binnenlandse toeristen. In Ouro Preto komen daar de officiële ceremonies bij. Boek je pousada ruim vooruit en houd rekening met hogere prijzen en een minimumverblijf.
• Volle wegen en bussen. De wegen vanuit Belo Horizonte en Rio naar de historische steden zijn druk op de dag vóór en de laatste dag van het lange weekend. Lees meer bij vervoer.
• Openingstijden. Banken en overheidsdiensten zijn dicht. Musea, ook het Museu da Inconfidência, hebben op feestdagen soms afwijkende tijden: kijk vooraf op hun site.
• Weer. Eind april is in Minas Gerais het regenseizoen meestal voorbij en zijn de dagen aangenaam. Meer daarover bij de beste reistijd.