Festa Junina: de junifeesten van Brazilië

Wat is Festa Junina?

Festa Junina (meervoud festas juninas, 'junifeesten') is het feest van drie katholieke heiligen: Santo Antônio op 13 juni, São João (Johannes de Doper) op 24 juni en São Pedro op 29 juni. De Portugezen brachten de traditie in de koloniale tijd mee. In Portugal heette het feest oorspronkelijk festa joanina, naar São João; toen ook Santo Antônio en São Pedro erbij kwamen, werd het in Brazilië junina, naar de maand. Veel gebruiken, zoals het grote vreugdevuur, zijn ouder dan het christendom en hangen samen met de Europese midzomer- en oogstfeesten.

Elke heilige heeft zijn eigen rol. Santo Antônio, in 1195 in Lissabon geboren, is de santo casamenteiro: de heilige die helpt een partner te vinden. São João is in het Noordoosten veruit de belangrijkste; daar heet het hele feest gewoon 'São João'. São Pedro, de visser die de hemelpoort bewaakt, sluit de maand af. In São Luís komt daar op 30 juni nog São Marçal bij.

In het Noordoosten is het ook een oogstfeest. Volgens een oude boerenregel uit de sertão (het droge binnenland) zaai je de maïs op São José, 19 maart, zodat er in juni verse maïs is voor het feest. Daarom draait de feestkeuken om maïs.

Festa Junina is geen nationale feestdag. Sinds 2023 erkent een federale wet de junifeesten wel als uiting van de nationale cultuur, en in 2024 kwam de quadrilha daar uitdrukkelijk bij. Meer over vrije dagen lees je bij feestdagen.

De arraial: quadrilha, kleding en de fogueira

Het feestterrein heet een arraial (in de volksmond arraiá): een plein, schoolplein of veld vol slingers met gekleurde vlaggetjes (bandeirinhas), eetkraampjes en spelletjes voor de kinderen. Bijna elke school, kerk, vereniging en buurt houdt er in juni een, van een klein schoolfeest tot een terrein voor tienduizenden mensen.

De quadrilha

Het hoogtepunt is de quadrilha, een groepsdans in paren. Hij stamt af van de Franse quadrille, een hofdans die in de negentiende eeuw in Brazilië in de mode kwam en daarna naar het platteland verhuisde. Een marcador roept de figuren om, en veel van die kreten zijn verbasterd Frans, zoals anarriê (van en arrière, 'achteruit'). Vaak begint de dans met een gespeelde boerenbruiloft, de casamento caipira, waarin de bruidegom tegen zijn zin moet trouwen. In het Noordoosten zijn de quadrilhas juninas uitgegroeid tot groepen die het hele jaar oefenen en in kostuums om prijzen dansen.

Verkleed als caipira

Iedereen verkleedt zich als caipira of matuto, een boer van het platteland: mannen met een strohoed, geruit overhemd en een opgetekend snorretje, vrouwen met vlechtjes, sproeten en een bonte jurk. Het is een vrolijke, maar ook stereotiepe karikatuur van het platteland.

De fogueira

Bij São João hoort een groot vreugdevuur, de fogueira. Volgens de volksoverlevering stak Isabel, de moeder van Johannes, een vuur aan om haar nicht Maria te laten weten dat haar zoon geboren was. In het binnenland van het Noordoosten zie je op de avond van 23 juni nog veel vuren voor de huizen. Ballonnen met een vlammetje oplaten, ooit een vaste gewoonte, is in Brazilië strafbaar: ze veroorzaken bos- en woningbranden.

Forró en Luiz Gonzaga

De muziek van São João is forró: dansmuziek voor paren, gespeeld op de sanfona (accordeon), de zabumba (een grote trom) en de triângulo (triangel). Forró is een verzamelnaam voor ritmes als baião, xote en xaxado, en het is het geluid van het hele Noordoosten. Sinds december 2021 staan de traditionele vormen van forró bij het IPHAN, het Braziliaanse instituut voor erfgoed, ingeschreven als cultureel erfgoed van Brazilië.

De grote naam is Luiz Gonzaga (1912–1989), de Rei do Baião ('koning van de baião'), geboren in Exu in Pernambuco. Hij bracht de muziek van de sertão naar het hele land. Zijn bekendste lied, Asa Branca uit 1947 (samen met Humberto Teixeira geschreven), gaat over een boer die door de droogte zijn land moet verlaten. Het geldt als het volkslied van het Noordoosten, en op elke arraial zingt iedereen het mee. Meer over Braziliaanse muziek lees je bij muziek en dans.

Eten en drinken: alles draait om maïs

Op een arraial eet je vooral gerechten van maïs, pinda's en kokos. Let op: dezelfde naam betekent niet overal hetzelfde.

• Canjica of mungunzá: een zoete pap van gedroogde witte maïskorrels, gekookt met melk, suiker, kaneel en vaak kokosmelk. In het Zuiden en Zuidoosten heet dit canjica, in het Noorden en Noordoosten mungunzá. Probeer het zelf met ons recept voor canjica.
• Curau: een romige pudding van geraspte verse maïs, melk en suiker, met kaneel erover. In het Zuidoosten heet dit curau; in het Noordoosten noemen ze juist dít canjica. Vraag je in Recife om canjica, dan krijg je dus iets anders dan in São Paulo.
• Pamonha: een pasta van verse maïs, in het maïsblad gewikkeld en gekookt. Je hebt zoete en hartige varianten.
• Bolo de milho: maïscake, gebakken van verse maïs of van maïsmeel, zoals de bolo de fubá.
• Pé-de-moleque: in het Zuidoosten een harde lekkernij van pinda's en suiker. In Pernambuco is het een compacte, donkere cake van cassave, kokos en vaak pinda's, gebakken in een bananenblad.
• Paçoca: zoet, kruimelig snoepgoed van gemalen pinda's met suiker. In het Noordoosten is paçoca ook een hartig gerecht van carne de sol en cassavemeel, fijngestampt in een vijzel.

Om warm te blijven drink je quentão (letterlijk 'de grote hete'): warme cachaça met gember, suiker en specerijen zoals kaneel en kruidnagel. Cachaça is dezelfde rietsuikerbrandewijn als in de caipirinha. Daarnaast is er vinho quente, warme rode wijn met specerijen en soms fruit, een soort glühwein. In het Zuiden noemen mensen die wijnversie ook gewoon quentão.

Campina Grande en Caruaru: São João in het Noordoosten

Wil je São João op zijn grootst meemaken, ga dan naar het Noordoosten. Twee steden in het agreste (het overgangsgebied tussen kust en sertão) strijden al decennia om de titel van grootste junifeest: Campina Grande en Caruaru. Beide bouwden in de jaren tachtig hun feest uit tot een groot evenement met een eigen feestterrein, en beide noemen zichzelf het grootste.

Campina Grande (Paraíba)

Campina Grande in de deelstaat Paraíba voert de merknaam O Maior São João do Mundo ('het grootste São João ter wereld'). Het hart is het Parque do Povo, een feestterrein van zo'n 40.000 m² dat wordt omgebouwd tot een decor van een ouderwets stadje, met een dak van vlaggetjes en overal plekken om forró te dansen. Het feest duurt ongeveer een maand, met elke avond gratis concerten. De stad ligt zo'n 130 km van João Pessoa, ruim anderhalf uur rijden.

Caruaru (Pernambuco)

Caruaru in Pernambuco heet in de volksmond de Capital do Forró. Het feest begint er vaak al in mei en kan langer dan twee maanden duren. De grote concerten zijn op het Pátio de Eventos Luiz Gonzaga; voor traditionele forró ga je naar de wijk Alto do Moura, een dorp van pottenbakkers en kunstenaars aan de rand van de stad. Caruaru ligt zo'n 135 km van Recife, ongeveer anderhalf uur rijden.

Ook buiten deze twee is het in juni overal feest in het Noordoosten, van Recife tot Salvador.

Bumba-meu-boi, Parintins en de festas julinas

Bumba-meu-boi in São Luís (Maranhão)

In Maranhão draait de junimaand om de bumba-meu-boi: groepen met trommels, kleurrijke kostuums en een stier van stof en kralenborduurwerk die zingend en dansend door de straten gaan. Ze spelen een volksverhaal na over Catirina, een zwangere vrouw die trek heeft in de tong van de mooiste stier van de boerderij. Haar man Pai Francisco doodt het dier, waarna de stier weer tot leven wordt gewekt en er feest volgt. Er zijn vijf hoofdstijlen, de sotaques ('accenten'), elk met een eigen ritme. Sinds 2019 staat het cultureel complex van de bumba-meu-boi uit Maranhão op de UNESCO-lijst van immaterieel erfgoed van de mensheid. De optredens zijn op hun hoogtepunt eind juni; op 30 juni, de dag van São Marçal, trekken de groepen met het snelle matraca-ritme door de wijk João Paulo in São Luís. Dat is de officiële afsluiting van het junifeest in de stad. Vanuit São Luís ga je ook naar de Lençóis Maranhenses.

Het Festival Folclórico van Parintins (Amazonas)

Midden in de Amazone, op het eiland Tupinambarana in de Amazonerivier, ligt Parintins, zo'n 370 km stroomafwaarts van Manaus. Elk jaar in het laatste weekend van juni strijden hier twee bois-bumbás tegen elkaar: het rode Garantido en het blauwe Caprichoso. Drie avonden lang brengen ze in het Bumbódromo een spektakel met enorme bewegende figuren en honderden dansers, en een jury kiest de winnaar. Het festival bestaat sinds 1965. Het IPHAN erkende het boi-bumbácomplex van Parintins in 2018 als cultureel erfgoed van Brazilië. Er loopt geen weg naar Parintins: je komt er met het vliegtuig vanuit Manaus (ongeveer een uur), met een snelle boot (8 tot 11 uur) of met de gewone rivierboot, waarop je in je hangmat slaapt en die er een dag of langer over doet. Lees meer over de deelstaat Amazonas.

Festas julinas

Wie in juni geen tijd heeft, kan in juli nog terecht. Vooral in het Zuidoosten en Zuiden gaan de feesten door als festas julinas, meestal in de eerste helft van juli, met dezelfde quadrilha, hetzelfde eten en dezelfde kleding.

Praktische tips voor Festa Junina

• Wanneer: het hoogtepunt is de nacht van 23 op 24 juni, de vooravond van São João. In Campina Grande en Caruaru is er de hele maand juni elke avond programma; de weekenden en de dagen rond 24 juni zijn het drukst. Parintins valt altijd in het laatste weekend van juni. De exacte data per jaar staan hieronder in het datablok.
• Boek vroeg: hotels in Campina Grande en Caruaru zijn rond São João snel vol en duurder. Overnacht eventueel in João Pessoa of Recife en reis op en neer. Voor Parintins zijn vluchten en hutten op de boot vaak al maanden van tevoren uitverkocht. Zie ook overnachten en vliegtickets.
• Vrije dagen: 24 juni is geen nationale feestdag, maar wel een gemeentelijke vrije dag in onder meer Recife, Salvador, João Pessoa, Maceió, Aracaju, Caruaru en Campina Grande, en in de deelstaat Alagoas geldt hij voor het hele gebied. Banken en winkels kunnen die dag dicht zijn, en de wegen naar het binnenland zijn druk.
• Gratis: het Parque do Povo in Campina Grande is gratis toegankelijk; het gaat doordeweeks om 17.00 uur open en in het weekend om 16.00 uur (gecontroleerd november 2026).
• Weer: in het Noordoosten is juni de regentijd aan de kust; in het binnenland zijn de avonden koel. In het Zuiden en Zuidoosten is het winter en 's avonds fris. Neem een trui mee. Meer bij beste reistijd.
• Doe mee: trek een geruit overhemd aan of zet een strohoed op, en waag je aan een paar passen forró.
• Veiligheid: in de drukte zijn zakkenrollers actief. Neem weinig waardevols mee en lees de tips bij veiligheid.

Benieuwd hoe het Noordoosten verschilt van de rest van het land? Lees meer bij de regio's van Brazilië.