Dag van de Republiek op 15 november: het einde van het keizerrijk

Een keizerrijk in Zuid-Amerika

Na de onafhankelijkheid van 1822 werd Brazilië geen republiek, zoals de Spaanstalige buurlanden, maar een keizerrijk. Eerst regeerde Pedro I, daarna zijn zoon Pedro II, die vanaf 1840 bijna een halve eeuw op de troon zat. Het keizerrijk had een parlement met een Kamer en een Senaat, maar de keizer had met de zogeheten modererende macht (Poder Moderador) het laatste woord.

In de jaren 1880 verloor de monarchie steun. Er was een republikeinse beweging, en vooral onder jonge officieren sloegen republikeinse ideeën aan. In mei 1888 schafte prinses Isabel, die haar vader toen verving, de slavernij af met de Lei Áurea, de ‘Gouden Wet’. Anderhalf jaar later viel het keizerrijk. Meer over die periode lees je bij de geschiedenis van Brazilië.

15 november 1889: de staatsgreep in Rio

In de vroege ochtend van 15 november 1889 trok maarschalk Manuel Deodoro da Fonseca met troepen naar het hoofdkwartier van het leger aan het Campo de Santana in Rio de Janeiro, toen de hoofdstad van het land. Daar zat de regering van premier Visconde de Ouro Preto bijeen. Deodoro was ziek en kortademig, maar reed toch te paard naar het hoofdkwartier. De troepen daar sloten zich bij hem aan, en Ouro Preto trad af.

Of Deodoro die ochtend al een republiek wilde of alleen een nieuwe regering, is niet helemaal duidelijk. Vooral Benjamin Constant, de denker van de republikeinen in het leger, drong aan op een ander regime. In de loop van de dag riep de journalist José do Patrocínio in de gemeenteraad van Rio de republiek uit. Deodoro tekende als hoofd van de voorlopige regering het eerste decreet, Decreto nº 1. Daarin staat dat de federale republiek ‘voorlopig’ is uitgeroepen als regeringsvorm. De provincies vormden voortaan samen de Verenigde Staten van Brazilië. Het laatste woord zou de natie later zelf krijgen, via verkiezingen.

Dom Pedro II in ballingschap

Pedro II verbleef die dag in zijn paleis in Petrópolis, in de bergen boven Rio. Hij werd om half zes ’s ochtends per telegram gewaarschuwd en reisde naar het Paço Imperial in het centrum van Rio. Op 16 november kreeg hij een bericht van de voorlopige regering: hij was afgezet en moest binnen 24 uur met zijn familie het land verlaten. De keizer antwoordde schriftelijk dat hij zich naar de omstandigheden voegde.

In de vroege ochtend van 17 november werd de keizerlijke familie naar de kade gebracht en aan boord van een oorlogsschip gezet. Bij Ilha Grande stapte ze over op het passagiersschip Alagoas, dat via Kaapverdië naar Lissabon voer. Een decreet van 21 december 1889 verbande de familie officieel uit Brazilië. Keizerin Teresa Cristina overleed eind december 1889 in Porto. Pedro II stierf op 5 december 1891 in een hotel in Parijs, aan een longontsteking.

Pas na de opheffing van de verbanning keerde hij terug. Op 8 januari 1921 bracht het slagschip São Paulo de stoffelijke resten van Pedro II en Teresa Cristina naar Rio. Later werden ze overgebracht naar Petrópolis, waar ze nu in de kathedraal São Pedro de Alcântara rusten.

Nieuwe vlag, nieuwe grondwet en een volksraadpleging

De republiek gaf zich snel eigen symbolen. Op 19 november 1889 stelde de voorlopige regering bij Decreto nº 4 de nieuwe vlag vast. De groene en gele kleuren uit de keizertijd bleven, maar in het midden kwam een blauwe hemelbol met sterren en de leus Ordem e Progresso (‘orde en vooruitgang’). Volgens de vlaggenwet tonen de sterren de hemel boven Rio de Janeiro om half negen in de ochtend van 15 november 1889. Meer daarover bij de Braziliaanse vlag.

Daarna volgde de staatsinrichting. Op 15 november 1890 kwam een grondwetgevend congres bijeen, en op 24 februari 1891 werd de eerste republikeinse grondwet afgekondigd: een federale republiek met een president, waarin de provincies deelstaten werden. Het congres koos Deodoro tot eerste president. Lang hield hij het niet vol. Na een conflict ontbond hij in november 1891 het congres, waarop verzet uit leger en marine volgde. Op 23 november 1891 trad hij af. Vicepresident Floriano Peixoto, bijgenaamd de ‘ijzeren maarschalk’, nam het over.

Ruim honderd jaar later mochten de Brazilianen zelf kiezen. Op 21 april 1993 hielden ze een volksraadpleging (plebiscito) over de staatsvorm. Ongeveer 66 procent stemde voor de republiek, 10 procent voor de monarchie; de rest stemde blanco of ongeldig. Ook het presidentiële stelsel bleef.

Hoe Brazilië 15 november viert

15 november staat in de wet als vaste nationale feestdag, net als 7 september en 1 januari. Toch is het een rustige dag. Er zijn officiële plechtigheden, met vlaggen en het volkslied, maar een groot volksfeest of een nationaal défilé zoals op 7 september is er niet. Voor de meeste Brazilianen is het vooral een vrije dag. Het overzicht van alle vrije dagen staat bij feestdagen in Brazilië.

19 november: Dag van de Vlag

Vier dagen later is het de Dia da Bandeira, de Dag van de Vlag: de dag waarop in 1889 de nieuwe vlag werd vastgesteld. Het is geen vrije dag. Normaal gaat de vlag bij overheidsgebouwen om acht uur ’s ochtends omhoog, maar volgens de vlaggenwet wordt hij op 19 november om twaalf uur ’s middags gehesen, met speciale plechtigheden. Op scholen en in kazernes wordt er aandacht aan besteed. Lees meer over de vlag en haar symbolen bij de Braziliaanse vlag.

20 november: nog een vrije dag

Sinds een wet van december 2023 is ook 20 november een nationale feestdag: de Dia Nacional de Zumbi e da Consciência Negra, de dag van Zumbi en van het zwarte bewustzijn. Binnen zes dagen zijn er in november dus twee vrije dagen.

Waar je het verhaal van de republiek ziet

• Campo de Santana, Rio de Janeiro. Het park in het centrum van Rio, aan de Praça da República. Aan dit plein lag in 1889 het hoofdkwartier van het leger waar Deodoro de regering afzette.
• Museu da República, Rio de Janeiro. Het museum zit in het Palácio do Catete, een paleis uit het midden van de negentiende eeuw aan de Rua do Catete. De federale regering kocht het als zetel van de president; tot de hoofdstad in 1960 naar Brasília verhuisde, werkten en woonden er achttien presidenten. Daarna werd het een museum, met salons vol meubels, documenten en kunst uit de negentiende en twintigste eeuw en een grote tuin.
• Paço Imperial, Rio de Janeiro. Het oude paleis in het centrum waar Pedro II zijn laatste dagen als keizer doorbracht, voordat hij op 17 november 1889 in ballingschap ging.
• Petrópolis. In de bergstad waar Pedro II op 15 november 1889 verbleef, rusten hij en Teresa Cristina nu in de kathedraal São Pedro de Alcântara. Petrópolis ligt in de bergen van de deelstaat Rio de Janeiro, boven de stad Rio.

Praktisch: rustige feestdag, wel een lang weekend

• Vrije dag. Banken, overheidsdiensten en veel kantoren zijn dicht. Winkelcentra, restaurants en toeristische attracties zijn vaak wel open, soms met kortere openingstijden.
• Reken op een feriadão. Zo heet een lang weekend. Valt 15 november op een dinsdag of donderdag, dan nemen veel Brazilianen er een brugdag bij. Zie hieronder op welke dag de feestdag de komende jaren valt; let ook op 20 november, dat soms in dezelfde week valt.
• Drukte aan de kust. Half november is het in het zuiden en zuidoosten van Brazilië voorjaar en wordt het warmer. Bij een lang weekend lopen stranden en weekendbestemmingen rond de grote steden vol. Boek je overnachting op tijd en reken op drukke wegen en busstations aan het begin en eind van het weekend. Lees meer bij vervoer.
• Musea. Op feestdagen kunnen openingstijden afwijken. Kijk vooraf op de site van het Museu da República of een ander museum dat je wilt bezoeken.
• Weer. Meer over het klimaat in november lees je bij de beste reistijd.