Dia da Consciência Negra op 20 november: Zumbi, Palmares en de feestdag

Zumbi en de quilombo van Palmares

Eeuwenlang werden Afrikanen als slaaf naar Brazilië gebracht, eerst vooral voor de suikerplantages van het noordoosten (meer bij de geschiedenis van Brazilië). Velen probeerden te ontsnappen. Wie wist te vluchten, sloot zich soms aan bij een quilombo: een verborgen gemeenschap van gevluchte tot slaaf gemaakten in het binnenland. De bewoners en hun nakomelingen heten quilombolas.

De bekendste quilombo is Palmares. Hij lag in de beboste heuvels van de Serra da Barriga, toen een deel van de kapiteinschap Pernambuco en nu van de deelstaat Alagoas, bij het huidige stadje União dos Palmares. De oudste vermeldingen dateren van 1597; de gemeenschap bestond waarschijnlijk al een paar jaar eerder. De meeste bewoners waren gevlucht van de suikermolens in Bahia en Pernambuco.

Palmares was geen enkel dorp, maar een verbond van nederzettingen, mocambos genoemd. De belangrijkste, Macaco, was het politieke centrum en telde volgens de Fundação Cultural Palmares zo’n zesduizend inwoners. Voor heel Palmares lopen de schattingen uiteen van ongeveer 20.000 tot 30.000 mensen. Ze leefden van landbouw, met onder meer maniok, bonen en maïs, en van jacht, visvangst en verzamelen. Belangrijke beslissingen nam de leider samen met de hoofden van de mocambos.

De eerste bekende leider was Ganga Zumba. In 1678 aanvaardde hij een vredesvoorstel van de gouverneur van Pernambuco. Wie in Palmares geboren was, zou vrij zijn en land krijgen, maar moest de berg verlaten; wie later was gevlucht, viel erbuiten. Dat zorgde voor een scheuring. Ganga Zumba kwam om het leven, vermoedelijk door vergiftiging. Zijn neef Zumbi zette het verzet voort en leidde Palmares tot zijn dood in 1695.

Naast Zumbi eert de zwarte beweging ook vrouwen uit de geschiedenis van Palmares: Aqualtune, Acotirene en Dandara, die wordt herinnerd om haar militaire kennis en strategisch inzicht.

20 november 1695: de val van Palmares

Het koloniale gezag stuurde de hele zeventiende eeuw expedities tegen Palmares; de eerste bekende aanval was in 1602. Lange tijd hield de quilombo stand. De laatste en beslissende expeditie stond onder leiding van Domingos Jorge Velho, een bandeirante (expeditieleider uit São Paulo met een eigen troepenmacht). In 1694 verwoestten zijn troepen het hart van Palmares.

Zumbi ontkwam. Het jaar daarop, op 20 november 1695, werd hij door Portugese troepen in een hinderlaag gedood. Volgens de Fundação Cultural Palmares werden de soldaten naar hem toe geleid door een voormalige strijdmakker, Antonio Soares. Ook na zijn dood bleven bewoners in de streek nog jaren verzet bieden.

Lang draaide de officiële herinnering aan de slavernij om een andere datum: 13 mei 1888, toen prinses Isabel de Lei Áurea (‘Gouden Wet’) tekende en de slavernij werd afgeschaft. Die wet gaf de vrijgelaten zwarte bevolking geen enkele garantie op rechten. Voor de zwarte beweging werd Zumbi daarom het tegenbeeld: iemand die zijn vrijheid zelf bevocht, in plaats van haar te krijgen.

Van Porto Alegre naar het hele land

Het idee om 20 november te herdenken komt uit Porto Alegre, in het uiterste zuiden. Daar vormde een groep jonge zwarte dichters, schrijvers en theatermakers begin jaren zeventig de Grupo Palmares. Tot de oprichters behoorde de dichter Oliveira Silveira. Ze zochten een datum die meer betekenis had voor zwarte Brazilianen dan 13 mei. Bij het lezen over de geschiedenis van Palmares stuitten ze op de sterfdag van Zumbi.

Op de avond van 20 november 1971 hield de groep in de zwarte sociëteit Marcílio Dias in Porto Alegre de eerste herdenking. Het was de tijd van de militaire dictatuur. De groep moest eerst toestemming krijgen van de federale politie en aantonen dat ze niets te maken had met de gewapende verzetsgroep VAR-Palmares, die toevallig een vergelijkbare naam had.

Het idee sloeg aan. Op een bijeenkomst op 4 november 1978 riep de net opgerichte Movimento Negro Unificado (MNU) 20 november uit tot Dia Nacional da Consciência Negra. Van 13 mei maakte de beweging een nationale dag van protest tegen racisme. Sindsdien organiseren zwarte organisaties elk jaar rond 20 november bijeenkomsten en marsen.

De overheid volgde pas veel later. Bij Lei 12.519, die president Dilma Rousseff op 10 november 2011 ondertekende, werd 20 november officieel de Dia Nacional de Zumbi e da Consciência Negra. Een landelijke vrije dag werd het toen nog niet: de Kamer van Afgevaardigden had dat voorgesteld, maar de Senaat schrapte het. Wel maakte een deel van de deelstaten en gemeenten er zelf een vrije dag van. In 2023 gold 20 november als feestdag in zes deelstaten (Alagoas, Amapá, Amazonas, Mato Grosso, Rio de Janeiro en São Paulo) en in meer dan duizend gemeenten.

Nationale feestdag sinds 2024 en hoe hij gevierd wordt

Op 21 december 2023 ondertekende president Lula Lei 14.759, die 20 november tot nationale feestdag verklaarde. In 2024 was het voor het eerst in heel Brazilië een vrije dag. Het is daarmee de jongste van de tien nationale feestdagen; het overzicht staat bij feestdagen in Brazilië.

Een uitbundig feest zoals carnaval is het niet. Het is een dag van herdenking, van Afro-Braziliaanse cultuur en van protest tegen racisme. Hoe dat eruitziet, verschilt per plek:

• Serra da Barriga. Het belangrijkste programma vindt plaats op de plek van Palmares zelf. Het wordt georganiseerd door de Fundação Cultural Palmares, de federale stichting voor de Afro-Braziliaanse cultuur. Volgens de stichting komen er elk jaar in november meer dan tienduizend bezoekers uit Brazilië en het buitenland naar União dos Palmares.
• São Paulo. Op 20 november trekt de Marcha da Consciência Negra over de Avenida Paulista, met zwarte organisaties, sociale bewegingen, vakbonden en religieuze groepen. De deelnemers verzamelen bij de open ruimte onder het kunstmuseum MASP. In 2025 was het de 22e editie.
• Elders. In veel steden zijn er rond 20 november lezingen, tentoonstellingen, concerten en optredens van capoeira, de Afro-Braziliaanse mix van vechtkunst, dans en muziek. Meer daarover bij muziek en dans.

Waar je de Afro-Braziliaanse geschiedenis ziet

• Parque Memorial Quilombo dos Palmares, Serra da Barriga (Alagoas). Het park ligt op de berg bij União dos Palmares, op zo’n 80 kilometer van Maceió, de hoofdstad van Alagoas. Het opende in 2007 en wordt beheerd door de Fundação Cultural Palmares. Het is gewijd aan de geschiedenis en cultuur van Palmares. De nationale erfgoeddienst IPHAN beschermt de Serra da Barriga sinds 1985 als nationaal erfgoed, en sinds 2017 is het gebied ook cultureel erfgoed van de Mercosur, het Zuid-Amerikaanse samenwerkingsverband.
• Salvador (Bahia). In de eerste hoofdstad van Brazilië hoor, zie en proef je de Afro-Braziliaanse cultuur overal: in de muziek, de religie en het eten. Meer over de Pelourinho, de kerk Nossa Senhora do Rosário dos Pretos en de percussiegroepen lees je bij Salvador.
• Cais do Valongo, Rio de Janeiro. In de havenwijk Gamboa liggen de archeologische resten van de kade waar tot slaaf gemaakte Afrikanen aan land werden gebracht. Het was de belangrijkste aankomsthaven in Brazilië en in heel Amerika. Volgens UNESCO is het het belangrijkste materiële bewijs van de aankomst van Afrikanen op het Amerikaanse continent; sinds 9 juli 2017 staat het op de Werelderfgoedlijst. Meer daarover bij Rio de Janeiro.
• Museu Afro Brasil Emanoel Araujo, São Paulo. Het museum in het Parque Ibirapuera werd in 2004 opgericht vanuit de collectie van de kunstenaar Emanoel Araujo. Het zit in een paviljoen dat Oscar Niemeyer ontwierp. De collectie van meer dan achtduizend kunstwerken en historische voorwerpen gaat over de Afrikaanse en Afro-Braziliaanse geschiedenis, kunst en cultuur. Meer over de stad bij São Paulo.

Praktisch: een vrije dag in november

• Wat is dicht. Banken, de beurs, de post (Correios) en de meeste overheidsdiensten zijn dicht; noodzakelijke diensten zoals ziekenhuizen en politie werken door. Winkels mogen zelf kiezen of ze opengaan. In winkelcentra zijn bioscopen en eetgelegenheden meestal open. Pin of wissel op tijd: zie geld.
• Twee feestdagen kort na elkaar. Op 15 november viert Brazilië ook de uitroeping van de republiek. Afhankelijk van de weekdagen ontstaan er in november een of twee lange weekenden (feriadão). Hieronder zie je op welke dag 20 november de komende jaren valt.
• Drukte. In een lang weekend trekken veel Brazilianen naar de kust en naar populaire bestemmingen in de buurt van de grote steden. Boek je overnachting en je vervoer dan ruim op tijd.
• De Serra da Barriga bezoeken. Rond 20 november is het er het drukst. Het park ligt buiten de stad op een berg: zoek vooraf uit hoe je er komt, en kijk bij de Fundação Cultural Palmares naar het programma en de openingstijden.
• Respect. Het is een herdenkingsdag, geen toeristisch feest. Bij religieuze ceremonies, zoals die van de candomblé, vraag je eerst of je foto’s mag maken.
• Musea. Op feestdagen gelden soms afwijkende openingstijden. Kijk vooraf op de site van het museum.