Allerzielen (Finados) op 2 november: zo herdenkt Brazilië zijn doden

Wat is Finados?

Het woord finados betekent ‘overledenen’. In de katholieke Kerk heet de dag officieel de herdenking van alle overleden gelovigen (Comemoração de Todos os Fiéis Defuntos). Gelovigen bidden die dag voor hun doden. Voor de Kerk is het een dag van rouw, maar ook van hoop: de overledenen wachten op de verrijzenis. De liturgische kleur is in Brazilië paars.

Ook Brazilianen die niet vaak naar de kerk gaan, gebruiken de dag om stil te staan bij wie er niet meer is. Ze gaan naar het graf, leggen bloemen neer en steken een kaars aan. Daardoor is het op 2 november bij begraafplaatsen in het hele land druk.

Allerheiligen en Allerzielen: het verschil

Allerheiligen en Allerzielen liggen een dag na elkaar, maar ze zijn niet hetzelfde. Op Allerheiligen (Dia de Todos os Santos, 1 november) eert de Kerk alle heiligen, ook de vele die niet bij naam bekend zijn. Op Allerzielen (Finados, 2 november) bidt de Kerk voor alle overledenen.

In Brazilië is alleen 2 november een nationale feestdag. Allerheiligen is een gewone werkdag. De Kerk in Brazilië verplaatst het feest daarom naar de zondag erna, zodat meer gelovigen naar de mis kunnen. Valt 1 november op een zondag, dan blijft het feest gewoon op die dag. Valt 2 november op een zondag, dan gaat Allerzielen voor en viert de Kerk Allerheiligen op zaterdag 1 november.

Voor reizigers is het verschil vooral praktisch: 1 november is een gewone werkdag, 2 november een vrije dag.

Van een Frans klooster tot Braziliaanse feestdag

De gewoonte om op 2 november voor de doden te bidden komt uit Frankrijk. Odilo, de vijfde abt van het klooster van Cluny, vroeg zijn monniken om op de dag na Allerheiligen in het bijzonder voor de overledenen te bidden. De Kerk houdt 998 aan als beginjaar: in 1998 herdacht paus Johannes Paulus II in een brief aan de abt van Cluny het duizendjarig bestaan van deze herdenking. Vanuit Cluny verspreidde de gewoonte zich over de hele Kerk.

In Brazilië is 2 november al lang een officiële vrije dag. Kort na het uitroepen van de republiek legde de voorlopige regering in januari 1890 de eerste lijst van nationale feestdagen vast (Decreto 155-B). Daarop stond 2 november als dag van de algemene herdenking van de doden. Meer over die periode lees je bij de geschiedenis van Brazilië.

Nu staat Finados in de algemene feestdagenwet: Lei 662 van 1949, in de versie van Lei 10.607 van 19 december 2002. Die wet noemt zeven vaste nationale feestdagen, onder meer 2 november en 15 november (de uitroeping van de republiek). Het volledige overzicht staat bij feestdagen in Brazilië.

Zo herdenken Brazilianen hun doden

Wie op 2 november langs een Braziliaanse begraafplaats komt, ziet vooral veel mensen en veel bloemen. Families komen samen naar het graf van ouders, grootouders of andere dierbaren. Ze leggen bloemen neer, branden kaarsen en bidden. Het is er druk, maar de sfeer is ingetogen.

Bloemen en kaarsen horen er vast bij. Bij de ingangen van begraafplaatsen staan kraampjes, en ook bloemisten en supermarkten verkopen extra. Gewild zijn onder meer chrysanten, anjers en margrieten. In de dagen voor Finados gaan de prijzen vaak omhoog: in Belém waren bloemen en kaarsen in 2025 tot 20 procent duurder dan een jaar eerder.

Ook de Kerk is die dag nadrukkelijk aanwezig. Op begraafplaatsen en in parochiekerken worden missen opgedragen voor de overledenen. Volgens de katholieke leer kan wie een begraafplaats bezoekt en voor de doden bidt, onder voorwaarden een volle aflaat (indulgência plenária) voor een overledene verkrijgen.

Grote steden zetten er een speciale operatie voor op. São Paulo heeft 22 gemeentelijke begraafplaatsen, die door vier particuliere bedrijven worden beheerd. Tijdens Finados in 2024 kwamen daar meer dan 250.000 mensen. De stad raadt aan met het openbaar vervoer te komen, en de verkeersdienst CET houdt het verkeer rond de begraafplaatsen in de gaten.

Cemitério da Consolação in São Paulo

Een begraafplaats bezoeken als reiziger? In São Paulo is het Cemitério da Consolação daarvoor een goede keuze. Het ligt aan de Rua da Consolação in de wijk Bela Vista en werd op 15 augustus 1858 geopend. De stad wilde daarmee de volksgezondheid beschermen: begraven bij kerken verspreidde ziektes. Het is de oudste van de 22 gemeentelijke begraafplaatsen van de stad.

Hier liggen bekende namen uit de Braziliaanse geschiedenis en cultuur, zoals:

• de schilderes Tarsila do Amaral;
• de schrijvers Mário de Andrade, Oswald de Andrade en Monteiro Lobato;
• de architect Ramos de Azevedo;
• de Marquesa de Santos (Domitila de Castro);
• de oud-presidenten Campos Sales en Washington Luís.

De begraafplaats is ook een openluchtmuseum van grafkunst, met beelden van onder anderen Victor Brecheret, Bruno Giorgi en Nicola Rollo. Daarom is ze beschermd erfgoed, zowel van de deelstaat São Paulo (Condephaat, 2014) als van de stad (Conpresp, 2017).

De beheerder organiseert gratis rondleidingen (visitas mediadas) van ongeveer twee uur, voor groepen van hooguit honderd mensen. Je reserveert vooraf online, en de plaatsen zijn beperkt. Op Finados zelf maak je de herdenking van dichtbij mee, maar dan is het erg druk. Op een gewone dag heb je meer rust om de graven en beelden te bekijken.

Praktisch: wat is er dicht en hoe bezoek je een begraafplaats?

• Wat is dicht. Banken en postkantoren (Correios) zijn dicht. Geldautomaten en digitaal bankieren werken wel; zie ook geld. Veel overheidsloketten zijn gesloten.
• Winkels en winkelcentra. Winkels bepalen zelf of ze opengaan. Winkelcentra zijn meestal open, vaak met kortere openingstijden. Kijk vooraf bij het winkelcentrum zelf.
• Lang weekend. Valt 2 november op een dinsdag of donderdag, dan nemen veel Brazilianen er een brugdag bij. Het blok ‘Wanneer?’ op deze pagina laat zien op welke dag Finados de komende jaren valt. Kort daarna volgt nog een nationale feestdag op 15 november; zie feestdagen in Brazilië.
• Drukte rond begraafplaatsen. Rond grote begraafplaatsen is het druk op straat en in het openbaar vervoer. Neem in de grote steden liever de metro of bus dan de auto. Meer over reizen in de stad lees je bij vervoer.
• Openingstijden. In São Paulo waren de gemeentelijke begraafplaatsen op Finados in 2025 open van 7 of 8 uur tot 17 of 18 uur, afhankelijk van de beheerder. Tijden verschillen per stad en per jaar: kijk vooraf op de site van de gemeente of de beheerder.
• Bezoek met respect. Op Finados is een begraafplaats een plek van rouw, geen attractie. Kleed je ingetogen, blijf op de paden en fotografeer geen rouwende mensen zonder toestemming. Let in de drukte ook op je spullen; lees meer bij veiligheid.