Nossa Senhora Aparecida op 12 oktober: beschermheilige en Kinderdag

De vondst in de rivier in 1717

Het verhaal begint in oktober 1717 in de Vale do Paraíba, het dal van de rivier de Paraíba do Sul. Dom Pedro de Almeida e Portugal, de graaf van Assumar, was gouverneur van de kapiteinschappen São Paulo en Minas Gerais. Hij was op doorreis naar Vila Rica, het huidige Ouro Preto. Voor een maaltijd ter ere van hem gingen drie vissers de rivier op: Domingos Garcia, Filipe Pedroso en João Alves.

Lange tijd vingen ze niets. Toen ze hun net opnieuw uitwierpen, haalden ze het lichaam van een klein Mariabeeld zonder hoofd naar boven. Bij een volgende worp kwam het hoofd mee, en dat paste op het lichaam. Daarna, zo gaat het verhaal, zaten de netten ineens vol vis. Gelovigen noemen dit de pesca milagrosa (de wonderbaarlijke visvangst).

Het beeld stelt Maria voor als de Onbevlekte Ontvangenis, in het Portugees Nossa Senhora da Conceição. Omdat ze uit het water tevoorschijn kwam, kreeg ze de naam Aparecida: ‘de verschenene’. Het is een beeldje van terracotta (gebakken klei), 36 centimeter hoog en ongeveer tweeënhalve kilo zwaar. Wie het heeft gemaakt en wanneer, is niet met zekerheid bekend.

Van huisaltaar tot beschermheilige van Brazilië

Het beeld bleef eerst bij de familie van de vissers. Filipe Pedroso bewaarde het thuis, en zijn zoon Atanásio bouwde er later een klein oratorium voor. Buren kwamen er bidden en het verhaal van de vondst ging rond. Op 26 juli 1745 werd op de heuvel Morro dos Coqueiros de eerste kerk ingewijd. Die werd tussen 1844 en 1888 herbouwd en vergroot. Dat is de huidige Basílica Histórica (de historische basiliek) in het centrum van Aparecida.

Daarna volgde de erkenning door de Kerk. In 1904 werd het beeld met toestemming van paus Pius X plechtig gekroond. In 1930 riep paus Pius XI Nossa Senhora Aparecida uit tot padroeira (beschermheilige) van Brazilië. Op 31 mei 1931 volgde een plechtige proclamatie in Rio de Janeiro, toen nog de hoofdstad. Ze is ook de beschermheilige van Brasília. Het kerkelijke feest kreeg in 1953 zijn vaste datum: de Braziliaanse bisschoppenconferentie (CNBB) koos 12 oktober.

Op 16 mei 1978 volgde een zwarte dag. Een jonge man gooide het beeld op de grond, waarna het in meer dan tweehonderd stukken brak. Restauratrice Maria Helena Chartuni van het kunstmuseum MASP in São Paulo zette het weer in elkaar. In augustus van dat jaar kwam het terug in Aparecida. Sinds 2012 is het beeld beschermd erfgoed van de deelstaat São Paulo.

Twee jaar na de aanslag werd 12 oktober een nationale feestdag. Bij Lei 6.802 van 30 juni 1980 verklaarde de federale overheid 12 oktober tot nationale feestdag voor de openbare en officiële verering van Nossa Senhora Aparecida, beschermheilige van Brazilië. Enkele dagen later, op 4 juli 1980, bezocht paus Johannes Paulus II Aparecida. Meer over de achtergrond van het land lees je bij de geschiedenis van Brazilië.

Het Santuário Nacional in Aparecida

De oude basiliek werd te klein voor alle pelgrims. Op 11 november 1955 begon daarom de bouw van een nieuw, veel groter heiligdom. Paus Johannes Paulus II wijdde de kerk in 1980 in, toen ze nog niet af was. In 1984 verklaarde de CNBB haar officieel tot Santuário Nacional, het nationale heiligdom van Brazilië. Ook paus Benedictus XVI (2007) en paus Franciscus (2013) kwamen naar Aparecida.

Het complex wordt vaak het grootste Mariaheiligdom ter wereld genoemd. Rond het centrale altaar is plaats voor zo’n 30.000 mensen. In 2025 telde het heiligdom 10.486.118 bezoekers, ongeveer 15 procent meer dan het jaar ervoor.

Wat je er kunt zien:

• Het originele beeld. Het staat in een nis achter kogelvrij glas in de basiliek.
• De Sala das Promessas. In deze zaal in het souterrain van de basiliek laten gelovigen ex-voto’s achter: voorwerpen als dank voor een verhoord gebed. Het plafond hangt vol foto’s. Tussen de voorwerpen liggen ook spullen van bekende Brazilianen, zoals een helm van Ayrton Senna.
• De Torre Brasília. De toren van het heiligdom is 109 meter hoog en heeft bovenin een uitkijkpunt met zicht rondom.
• De Passarela da Fé. Een voetgangersbrug van bijna 400 meter verbindt het nieuwe heiligdom met de Basílica Histórica.
• Het Parque Três Pescadores. Dit park ligt aan de oever van de Paraíba do Sul, vlak bij de plek van de vondst. Er staat een nagebouwd vissersdorp, en met een boottocht op de rivier vaar je langs de plek waar het beeld werd gevonden.

De pelgrimstocht en het feest op 12 oktober

Pelgrims, in het Portugees romeiros, komen het hele jaar naar Aparecida. Het drukst is het in de tweede helft van het jaar, en vooral in oktober. Het feest begint met een novena: negen dagen van gebed en missen vóór 12 oktober. Op de feestdag zelf zijn er de hele dag vieringen in en rond de basiliek. Het is in de eerste plaats een religieuze dag, geen volksfeest. In 2025 kwamen op 12 oktober ruim 150.000 mensen naar het heiligdom; tijdens de novene en het feest samen waren het er bijna een half miljoen.

Veel pelgrims komen te voet, soms na dagen lopen. De bekendste route volgt de Via Dutra, de snelweg tussen São Paulo en Rio de Janeiro. In de dagen voor het feest staan langs de weg steunpunten met water, stoelen, toiletten en oplaadpunten voor telefoons. Wandelaars krijgen er ook reflecterende hesjes. In de week voor het feest van 2025 werden daar meer dan 36.000 pelgrims geholpen. Een tweede route, de Rota da Luz, loopt via Pindamonhangaba naar Aparecida.

Wie een langere tocht wil maken, kan de Caminho da Fé (‘Weg van het Geloof’) volgen. De hoofdroute begint in Águas da Prata (São Paulo) en loopt via plaatsen als Andradas en Ouro Fino in Minas Gerais en Campos do Jordão in São Paulo naar Aparecida. Bij Lei 15.449 van 30 juni 2026 werd de Caminho da Fé een officiële toeristische route in de deelstaten São Paulo en Minas Gerais.

Dia das Crianças: Kinderdag op dezelfde dag

Dat 12 oktober ook Kinderdag is, heeft niets met Aparecida te maken. Het idee kwam van twee congressen over kinderbescherming, die in 1922 in Rio de Janeiro werden gehouden. Bij Decreto 4.867 van 5 november 1924 stelde president Arthur Bernardes 12 oktober in als festa da criança (feest van het kind) in heel Brazilië. De datum verwees naar de aankomst van Columbus in Amerika op 12 oktober 1492: de ‘nieuwe wereld’ stond symbool voor de nieuwe generatie. Daarvoor werd de dag informeel op 2 oktober gevierd, het katholieke feest van de beschermengelen.

Het doel was serieus. De samenleving en de overheid moesten meer doen voor de gezondheid, de opvoeding en het welzijn van kinderen. In die tijd gingen veel arme kinderen niet naar school maar moesten ze werken. In de jaren dertig gebruikten bedrijven als Nestlé en Toddy de dag al voor reclame, met gecondenseerde melk en chocoladedrank voor scholen en weeshuizen. Vanaf de jaren zestig draaide de dag steeds meer om cadeautjes, en zo kent Brazilië hem nu.

Sinds de CNBB in 1953 het feest van de beschermheilige op 12 oktober vastlegde, vallen beide vieringen op dezelfde datum. Kinderdag zelf is geen vrije dag. Dat 12 oktober een nationale feestdag is, komt alleen door Nossa Senhora Aparecida.

Praktisch: lang weekend, drukte en bezoek

• Nationale feestdag. Banken en overheidsdiensten zijn dicht, zoals op alle nationale feestdagen. Valt 12 oktober op een dinsdag of donderdag, dan maken veel Brazilianen er met een brugdag een lang weekend (feriadão) van. Het blok ‘Wanneer?’ op deze pagina laat zien op welke dag 12 oktober de komende jaren valt.
• Aparecida is dan vol. Rond de novene en het feest is de stad erg druk. Wil je er overnachten, boek je verblijf dan ruim vooruit. Zoek je rust, kies dan een ander moment in het jaar.
• Ligging. Aparecida ligt in de Vale do Paraíba, aan de Via Dutra (BR-116) tussen São Paulo en Rio de Janeiro. Meer over reizen in het land lees je bij vervoer.
• Let op pelgrims langs de weg. Rijd je zelf met een huurauto over de Via Dutra, houd dan in de dagen voor 12 oktober rekening met groepen wandelaars langs de weg, ook in het donker.
• Bezoek met respect. Het heiligdom is in de eerste plaats een plek van gebed. Draag gepaste kleding, wees stil tijdens de missen en vraag toestemming voordat je mensen van dichtbij fotografeert.
• Kinderdag. Rond 12 oktober is het in speelgoedwinkels en winkelcentra drukker dan normaal.