Muziek en dans in Brazilië: van samba tot capoeira

Samba: het ritme van Brazilië

Samba is de muziek die je meteen met Brazilië verbindt. De wortels liggen in de Afro-Braziliaanse dans- en muziektradities van Bahia, waar de samba de roda ontstond: muzikanten en dansers in een kring (roda), met handgeklap, gezang en percussie. De Braziliaanse erfgoeddienst Iphan registreerde de samba de roda van de Recôncavo, het gebied rond de Baía de Todos os Santos, in 2004 als nationaal erfgoed; UNESCO zette haar in 2008 op de lijst van immaterieel erfgoed van de mensheid.

Aan het begin van de twintigste eeuw namen migranten uit Bahia de samba mee naar Rio de Janeiro. In het huis van Tia Ciata, een bekende Bahiaanse in Rio, ontstond ‘Pelo Telefone’, dat in 1916 werd geregistreerd en geldt als de eerste samba op plaat. Daarna groeide de samba uit tot het geluid van Rio, met de sambascholen (escolas de samba) als hoogtepunt: elk jaar strijden ze in het Sambódromo om de titel tijdens het carnaval. Iphan erkende in 2007 ook de ‘bronnen’ van de samba van Rio als nationaal erfgoed: partido alto, samba de terreiro en samba-enredo (het carnavalslied van een sambaschool).

Bossa nova en MPB

Eind jaren vijftig ontstond in de appartementen van Copacabana en Ipanema een ingetogen, jazzy variant van de samba: de bossa nova (‘nieuwe golf’). Het nummer ‘Chega de Saudade’ van Tom Jobim en Vinicius de Moraes, in 1958 opgenomen door João Gilberto met zijn kenmerkende gitaarspel, geldt als het startpunt. Hetzelfde duo schreef ‘Garota de Ipanema’, dat wereldwijd een van de meest gecoverde liedjes werd.

Vanaf de jaren zestig volgde de MPB (Música Popular Brasileira), een verzamelnaam voor Braziliaanse popmuziek met een poëtische en vaak politieke inslag. Artiesten als Caetano Veloso, Gilberto Gil, Chico Buarque, Elis Regina en Milton Nascimento schreven onder de militaire dictatuur liedjes die tussen de regels door protesteerden. Caetano en Gil leidden eind jaren zestig de Tropicália, een beweging die Braziliaanse ritmes mengde met rock en psychedelica.

Forró, frevo en maracatu: het noordoosten

Forró is de dansmuziek van het noordoosten, gespeeld door een trio van accordeon (sanfona), grote trom (zabumba) en triangel. Luiz Gonzaga, de ‘koning van de baião’, maakte de muziek vanaf de jaren veertig in heel Brazilië populair. Op een forró-avond dansen stelletjes dicht tegen elkaar aan. In juni barst het los tijdens de festas juninas (de junifeesten), met maïsgerechten als canjica en bolo de fubá. De bekendste feesten zijn het São João van Caruaru in Pernambuco en van Campina Grande in Paraíba. Iphan registreerde de traditionele forró in 2021 als nationaal erfgoed, en Brazilië heeft hem voorgedragen voor de UNESCO-lijst.

Frevo is de snelle, uitbundige muziek en dans van het carnaval van Recife en Olinda. Dansers springen, hurken en draaien met een klein, kleurig parasolletje, op koperblazers in razend tempo. Iphan registreerde frevo in 2007, het jaar waarin de naam honderd jaar bestond; UNESCO volgde in 2012.

Maracatu komt ook uit Pernambuco. De maracatu nação (of baque virado) heeft Afro-Braziliaanse wortels, met zware trommels en een koninklijke stoet met koning en koningin. De maracatu rural (of baque solto) met zijn kleurige lanceiros komt van het platteland. Maracatu nação is sinds 2014 nationaal erfgoed en is door Brazilië voorgedragen voor de UNESCO-lijst.

Van axé tot funk carioca en sertanejo

Brazilië blijft nieuwe stijlen maken. In Bahia ontstonden in de jaren tachtig de axé, de energieke carnavalspop van Salvador, en de samba-reggae van trommelgroepen als Olodum. In de favela's van Rio groeide de funk carioca (ook baile funk), elektronische dansmuziek met zware beats die nu wereldwijd in clubs klinkt. En in het binnenland domineert sertanejo, Braziliaanse countrymuziek die tot de populairste genres van het land behoort. Wie in een bus, bar of taxi zit, hoort grote kans een van deze stijlen.

Capoeira: vechtkunst, dans en verzet

Capoeira is een Afro-Braziliaanse kunstvorm die vechtsport, dans, muziek en spel combineert. Volgens Iphan ontstond ze in de 17e eeuw onder tot slaaf gemaakte Afrikanen, als manier om samen te komen, solidair te zijn en zich lichamelijk en geestelijk te weren. Voor UNESCO is de roda een plek waar de herinnering aan verzet tegen onderdrukking levend blijft.

Hoe een roda werkt

Capoeira wordt gespeeld in een kring, de roda. Twee spelers (capoeiristas) bewegen in het midden, terwijl de anderen zingen, klappen en instrumenten bespelen. De belangrijkste zijn de berimbau (een muziekboog met één snaar), de atabaque (trommel), de pandeiro (tamboerijn), de agogô (dubbele bel) en de reco-reco (schraper). De berimbau bepaalt het tempo en de stijl van het spel. De basisbeweging is de ginga, een ritmisch heen-en-weer wiegen waaruit trappen, ontwijkingen, radslagen en handstanden voortkomen. Het gaat niet om winnen: een goed spel is een gesprek tussen twee spelers, met behendigheid, list en respect. De mestre (meester) bewaakt de kennis, zet de liederen in en houdt de groep bij elkaar.

Van verbod naar werelderfgoed

Na de afschaffing van de slavernij werd capoeira in het wetboek van strafrecht van 1890 strafbaar gesteld. In de jaren dertig kwam de ommekeer: in Salvador richtte Mestre Bimba een eigen school op en ontwikkelde de sportievere capoeira regional, terwijl Mestre Pastinha zich inzette voor de traditionelere capoeira angola. Sindsdien verspreidde capoeira zich over de hele wereld; ook in Nederland en België zijn er groepen waar je kunt meetrainen. In 2008 registreerde Iphan zowel de capoeira-roda als het vak van de capoeiramestres als nationaal erfgoed, en op 26 november 2014 volgde de inschrijving op de UNESCO-lijst van immaterieel erfgoed van de mensheid.

Waar hoor je live samba, frevo en forró?

Muziek kom je in Brazilië vanzelf tegen, maar op deze plekken hoor en zie je het echte werk. Dagen en tijden wisselen; vraag ter plekke of kijk op de sociale media van de groep of het podium.

Wil je een bepaald feest meemaken, kijk dan bij feestdagen wanneer het valt en bij de beste reistijd wat voor weer je kunt verwachten.